DADALOĞLU DERNEĞİ


1 - AVŞAR BOYUNUN ADI

AVŞAR ADININ MANASI

Avşar boyunun adı Kaşgarlı Mahmut (XI. yy) ve Fahrettin Mübarek Şah (XIII yy) listelerinde Afşar; Reşidüddin (XIV. yy başı) ile ona dayanan Yazıcı-oğlu (XV. yy) ve Ebulgazi Bahadır Han (XVII. YY) listelerinde Avşar olarak geçer. Moğol istilasından önceki Vakayinamelerde de Avşar şeklinde rastlamak mümkündür. XIV ve XVII. Yy.larda Anadolu’da her ikisi de görülmekle beraber Avşar adı daha çok yaygındır ve telâffuz şekli zamanımızda ülkenin her yerinde Afşar’ın yerini almıştır. Buna karşılık XVI. Yy.dan beri İran kaynaklarında Afşar şeklinde yazılır ve halen de bu boya mensup oymak ve köylülerce Afşar olarak söylenir.[1][20]

Kaşgarlı Mahmut kabile olarak diğer Oğuz boyları ile birlikte 6. sırada Afşar olarak bahseder.[2][21] Reşidüddin’e göre Avşar, hükümdar çıkarmış 5 boydan (diğerleri Kayı, Yazır, Bey dili, Eymür. Bunlardan sadece Eymür Üç-Ok’lardandır) birisidir.[3][22] Manası ise “çevik ve vahşi hayvan avına hevesli”dir.[4][23] Yazıcı oğlu Ali’de “cüst-ü çalak ve ava, canavara ve kuşa hevesli” manasını vermektedir.[5][24] Ebulgazi Bahadır Han’da manasını “işini ıldam (çabuk) işleyici” olarak verir.[6][25]

Çağdaş bilginlerden Wambery ise Avşar adına bir yerde “toplayıcı” diğer bir yerde ise “zaptiye neferi, mübaşir” manasını vermektedir. G. Nemeth’de Avşar’ın “Avş” fiilinden geldiğini bunun da Kırım-Kazak Türkçesinde  “müsaade etmek ve itaat etmek” manasına geldiğini, dolayısıyla Afşar’ın “itaatli” manasında olduğunu söylemektedir.[7][26] Zeki Velidi Togan’da Avşar’ın “Avcı + er” den geldiğini söylemekte, Tomaschek’in “avş=kam” demek olduğunu ve bunun mümkün olamayacağını belirtmektedir.[8][27]

Ancak Avşar sözünde “ava hevesli” manasından başlarsak, kelimenin kökünü “Av” sözünde aramak lazımdır. Buna göre av kökünden ( - ş - ar ) ekleri ile meydana gelmiş olması gerekir. Biz böylece Avşar’ın “av” isminden geldiğini kabul etmiş oluyoruz ki, söyleyiş ve anlama bu yöndedir.[9][28]

Burada bir hususu belirtmekte fayda vardır. Eski Türkçede (f,v) sesleri yoktu ve Türkçe kökenli kelimelerde bu sesler (p,b) sesleriyle karşılanıyordu. (eb-ev, bermek-vermek, bar-var, öpke-öfke vb.) Bu sebeple Afşar/Avşar adı gerçekte Abşar/Apşar şeklinde olmalıdır. Avşar adının kaynağı olan (av) sözünün aslı da (ab/ap) olmalı. Aparmak fiilinin anlamı da bu görüşü desteklemektedir.[10][29]

Bu açıdan bakınca Afşar ismine ilk defa M.Ö. 500’lü yıllarda rastlanmaktadır. Artvin’in Hopa İlçesi’nin yerinde bulunan kasaba ve yakınındaki ırmak bu dönem yazarlarınca Absaros diye tanıtılmıştır. M.Ö. 508-500 yıllarında kitabını yazan Skylax buradaki kasaba ve ırmağı Apsaros, M.S. 79’da ölen Plinius Absarus, M.S. 131’de bölgeyi gezen Arrianos Apsaros diye tanıtır. Yunanca’da (c,ç,ş) sesleri olmadığından dolayı ve tekil belirten “os” son ekini çıkarınca bu kelimenin en eskiden Apşar diye söylenen Boz ok kolu Avşar olduğunu anlıyoruz.[11][30]

Aynı yıllarda çevre yer isimleri arasında Karkın’et (Karkın boyu), Azgur (Yazgur=Yazır boyu), Tumanis (Tuman=Duman), Kalarç’et (Kalaç=Halaç boyu), Paçan’k (Peçenek boyu) gibi yer adlarının bulunması dikkat çekicidir.[12][31]

Görüldüğü üzere Avşar adının manası hakkında çeşitli görüş ve açıklamalar var. Anadolu halk ağzında ise Avşar kelimesi değişik anlamlarda kullanılıyor.[13][32]

Afşar: 1. Bir şeyin zıddı, aksi (Eskipazar - Çankırı). 2. Çabuk iş gören, çevik (Lice, Hani – Diyarbakır, Sivas, Ereğli, Ilgın, Haremi Yörükleri ve Aziziye – Konya).

Afşarı / Afşar: Bel bıçağı, kama, ucu sivri bıçak (Iğdır köyleri).

Afşarsız: Gelişigüzel (Bahçeli, Bor - Niğde).

Avşar : 1. Cuma günü (Çaltı-Gelendost - Isparta). 2. Bir Oğuz Boyu (Pınarbaşı - Kayseri; Kadirli, Kozan, Saimbeyli - Adana). 3. Süvari jandarma (Bereketli, Tavas - Denizli, Artova, Dodurga, Zile, Çamlıbel ve köyleri  - Tokat, Çakırlar - Konya). 4. Hamarat, becerikli (Cebelibereket - Adana, Gavurdağı - Gaziantep). 5. Yular      (Gemlik - Bursa). 6. Pekmezin pişmeden önce şiddetle kaynaması (Konya). 7. Tarhana yaparken pişirilen soğan, biber ve yoğurt karışımı (Eşme civarı - Uşak).

Avşar’a gelmemek: Memeli hayvanın sağımı güç olmak (Kars ve çevresi).

Avşarlan(dır)mak / Avşarlamak: Kızdırmak, işi büyütmek, hiddetlenmek          (Elmalı - Antalya).

Avşar sağmak: Koyunu Avşar usulü sağmak (Kars ve çevresi).

Oyşar [14][33] : İri hayvan memesi (İrişli-Bayburt, Selim ve Sarıkamış - Kars).

Oyşarramak: Hayvanı hızlı, hızlı ara vermeden sağma (İrişli-Bayburt, Selim ve Sarıkamış - Kars).

Bunun yanında günümüzde Çuvaş Türkleri arasında “Yapşar” şeklinde bir kelime vardır ki; bu Avşar ile aynıdır. Başına bir “y” harfi eklendiği görülen kelimenin manası da “eli açık ve cömert”tir.[15][34] Kazak Türkçesinde de Apsar kelimesi vardır ve anlamı “biraz delimsi, delice, atak”tır.[16][35]



[1][20] Faruk Sümer, “Avşarlar”, TDAD, S. 62, Ekim 1989, s.119
[2][21] Kaşgarlı Mahmut, Divan-I Lügat-İt Türk (Besim Atalay),TDK, Ankara 1986, s.56
[3][22] Faruk Sümer, Oğuzlar, TDAV, İstanbul 1992, s.201
[4][23] Z. Velidi Togan, Oğuz Destanı, Enderun, İstanbul 1971, s.50
[5][24] Faruk Sümer, a.g.e. s.171
[6][25] Ebul Gazi Bahadır Han, Şecere-İ Terakime, Tercüman Yay. s.50
[7][26] Fuat Köprülü, “Avşar”, İA II, İstanbul 1979, s.28
[8][27] Z. Velidi Togan, a.g.e. s.50
[9][28] Bahaddin Ögel, Türk Mitolojisi I, TTK, Ankara 1993,s.339
[10][29] Nitekim Günümüzde De Bu Tip Söyleyiş Var. Azerbaycan’ın Başkenti Bakü’nün Bulunduğu Yarımada Apşeron (Avşaran), Adige Cumhuriyeti Başkenti May-Kop (Türkçe Yağı Bol Anlamında) Yakınlarındaki Köy İse Apşeronsky Adını Taşır.
[11][30] Kırzıoğlu, “Kars-Anı’da Manuçahr Camisi Ve Minaresi”, TDTD, S. 4 Nisan 1987, s.16. Kırzıoğlu, Kıpçaklar, TTK, Ankara 1992, s.205
[12][31] Kırzıoğlu, Kıpçaklar, TTK, Ankara 1992, s.203-09
[13][32] Derleme Sözlüğü, TDK, I. Cilt, s.74, 394, Ankara 1993,  IX. Cilt, s.3303, Ankara 1977
[14][33] Afşar Kelimesi Azeri Ağzında Ovşar / Oyşar Şeklinde De Söylenir.
[15][34] F.Kırzıoğlu, Kıpçaklar, TTK, Ankara 1992, s.205
[16][35] Hasan Oraltay, Kazak Türkçesi Sözlüğü, TDAD. Kazakçada Ş Sesi Genellikle S ’Ye Çevrilir. Çuvaş Ve Kazakçadaki Söyleyiş Tarzı Afşar-Apşar İlişkisini Doğrulamaktadır.
Hava Durumu
Anlık
Yarın
4° -3°